Obcy język polski Obcy język polski Maciej Malinowski
INTERIA.PL
angora
1 2 3 Strona główna
Najnowszy odcinek
Archiwum
O autorze
Camera obscura
Książki
Książki
Opinie językoznawców
Relacja z czata/czatu
Zadaj pytanie

Archiwum

Obcy język polski (39)
       Z cząstką "-by" od wieków były problemy. Przed wojną zastanawiano się nad łączną pisownią "-by" z takimi nawet wyrazami, jak "możnaby", "bardzoby", "jakiby", "którzyby".

"Angora" do językoznawców!

      W "Rzeczpospolitej" natknąłem się na fragment wypowiedzi Janusza Gajosa: Przydają się cechy przywódcze, nie wiem, czy bym to przeżył; w "Newsweeku" natrafiłem na zwierzenia Michała z Łodzi: Gdyby były laboratoria, to bym chodził; w "Dzienniku Polskim" zaintrygowała mnie szczerość prezydenta Krakowa pytanego o to, dlaczego nie startował w wyborach: Bo bym wygrał, w "Przekroju" zaś nie mogłem uwierzyć, że prof. Jerzy Bralczyk napisał: Chyba bym się napił herbaty...



      Przykłady te przytaczam nie bez powodu - oto w każdym z nich pojawił się... błąd ortograficzny! Czy bym, to by, bo bym, chyba bym zostały napisane rozdzielnie, a tymczasem zgodnie z przepisami spójniki i partykuły należy pisać z cząstką "-by" łącznie: czybym, toby (konstrukcja "gdyby... toby"), bobym, chybabym. Czytelnicy "Obcego języka polskiego" pamiętają, iż jestem gorącym zwolennikiem zmiany tej martwej reguły. Nie może być przecież tak, że słowniki nakazują pisać coś łącznie, a Polacy robią akurat odwrotnie.

       Z cząstką "-by" od wieków były problemy. Przed wojną zastanawiano się nad łączną pisownią "-by" z takimi nawet wyrazami, jak możnaby, bardzoby, jakiby, którzyby. Wcześniej Akademia Umiejętności podjęła decyzję, że łącznie trzeba pisać "-by" z każdym wyrazem poprzedzającym, a więc np. Jemuby warto dać; Dziśby się przydało; Pięciuby wystarczyło. W uchwałach Komitetu Ortograficznego PAU z lat 1935-1936 ujęcie pisowni cząstki "-by" z różnymi częściami mowy znowu było inne. Prof. Witold Doroszewski postulował, aby poza powiązaniem z formą osobową czasownika "-by" pisać wszędzie rozdzielnie. Ktoś jednak zaprotestował; argumentował, że utrwaliła się już łączna pisownia kilku spójników i partykuł, np. aby, ażeby, oby, w których cząstka "-by" jest składnikiem integralnym. Skutek był taki, że w XI wydaniu Pisowni polskiej PAU wprowadzono następującą regułę: cząstki "-bym", "-byś", "-by", "-byśmy", "-byście" pisze się łącznie z formami osobowymi czasowników, np. robiłby, bylibyście, i jako części spójników i partykuł, np. aby, ażebym, czyby, chociażby, gdyby, iżbyście,  jakby,  niechajby.

       Zdaniem prof. Stanisława Jodłowskiego, właśnie wtedy uczyniono wielki błąd, rozszerzając łączną pisownię cząstki "-by" na wszystkie spójniki i partykuły. Niejako postawieniem kropki nad "i" było w 1957 r. XII wydanie Pisowni polskiej Polskiej Akademii Nauk, przygotowane pod redakcją prof. Zenona Klemensiewicza. Odpowiedni przepis nakazywał łączną pisownię cząstkę "-by" nie tylko jako nierozdzielną część kilku spójników i partykuł aby, ażeby, żeby, iżby, gdyby, jakby (w znaczeniu 'jeśliby, gdyby'), czyby, czyżby, gdzieżby, niechajby, nużby, oby, niby, ale także innych: aczkolowiek, albo, albowiem, ale, ani, aniżeli, aż, bo, bowiem, byle, choć, chyba, czyli, gdyż, jednak, jeśli, lecz, lub, nim, niż, ponieważ, przecież, skoro, to, więc, wprawdzie, wszakże, zanim, zaś, zatem.

      Językoznawcy muszą jak najszybciej podjąć decyzję o zmianie obowiązującej do dziś pisowni boby, bowiemby, czyby, ponieważby, toby, więcby, zaśby, zatemby, zanimby itp., z klauzulą, że jedynie kilka spójników, które z cząstką "-by" stanowią całość: aby, ażeby, żeby, iżby, gdyby, oby, niby, pisze się łącznie. Na jednym z posiedzeń Komisji Języka Polskiego PAN przekonywałem co do słuszności tej kwestii m.in. prof. prof. Jana Miodka, Walerego Pisarka, Edwarda Polańskiego i Bogusława Dunaja. Wszyscy przyznali, iż reguła rzeczywiście wymaga rewizji. Redakcja "Angory" przygotuje w tej sprawie stosowny dezyderat.

 

      E-maile od Czytelników:  

 

      * Jak to jest z tytułami gazet? Piszemy "Pani domu" czy "Pani Domu"?, "Życie na gorąco" czy "Życie na Gorąco"? Panuje w tym względzie istny chaos (surman23@interia.pl).

       Piszemy "Pani Domu", "Życie na Gorąco" (wielkimi literami z wyjątkiem przyimka "na"), gdyż wyrazy "Pani" i "Życie" się odmieniają, ale "Na żywo", bo tytuł pozostaje w jednej postaci. Niestety, reguły tej się nie przestrzega. Np. w tygodniku "Dzień Dobry" obydwa człony zapisywane są wielkimi literami, a przecież tytuł się nie odmienia! Może warto pomyśleć o tym, by ujednolicić pisownię tytułów gazet i czasopism (wszystkie człony wielkimi literami). Z książkami też było kiedyś zamieszanie. Teraz tylko pierwszy wyraz w tytule wymaga wielkiej litery, np. "Słownik języka polskiego", "Encyklopedia powszechna".

 

MACIEJ MALINOWSKI

mlkinsow@angora.com.pl

www.obcyjezykpolski.interia.pl


Maciej Malinowski - Obcy język polski
Copyright © 2002-2014 Maciej Malinowski   • ° mlkinsow@interia.pl